آموزش عربی دبیرستان

آموزش عربی دبیرستان
 

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ سه شنبه هفدهم بهمن 1391 توسط حمید بروسان

اعراب

اعراب در زبان عربی یعنی تشخیص نقش کلمه در داخل جمله ودادن حرکتی متناسب با آن به آخرین حرف از حروف اصلی آن کلمه .

علامتهای اعراب عبارتند از حرکاتی که به آخرین حرف اصلی یک کلمه افزوده می شوند ، در زبان عربی چهار علامت اصلی اعراب وجود دارد و این علامات عبارتند از :

ضمّه ــــُــٌــ   ، فتحه ــــَــًــ  ،  کسره ـــِــٍـ ، ساکن ـــــْـــــ

در زبان عربی یک کلمه فقط در یکی از چهار حاالت زیر به کار می رود :

1 – حا لت رفع   : در این حالت کلمه باید علامت ضمه ـُــٌـ بگیرد و مر فوع نامیده می شود . مانند :  انقَضی ا لعمرُ فی خدمة البدن.

2– حا لت نصب   : در این حالت کلمه باید علامت فتحه ـَــًـ بگیرد و منصوب نامیده می شود . مانند: أ فنیتَ عمرَ ک َ فی خدمة البدن.

3– حا لت جـرّ  : در این حالت کلمه باید علامت کسره ـِــٍـ بگیرد و مجرور نامیده می شود . مانند :  انقَضی ا لعمرُ فی خدمةِ البدن.

4– حا لت جزم   : در این حالت کلمه باید علامت سکون ـْــ بگیرد و مجزوم نامیده می شود . مانند :  لاتتکاسلْ .

نکته : ازچهار حالت فوق  حالت رفع ونصب میان اسم وفعل مشترک است ولی حالت جر مخصوص اسم و حالت جزم مخصوص فعل  می باشد .

کدام نقشها مرفوع ، وکدامیک منصوب یا مجرور و مجزوم هستند ؟

الف – نقشهای مرفوع عبارتند از :

1 – فاعل . مانند ← قتل الاعداءُ الحسینَ . 2-  مبتدا . ← الطلّابُ نجحوا فی الامتحان . 3-  خبر ← الممرّضات نشیطاتٌ فی اعمالهنّ .

4 –اسم افعال ناقصه ← لیس المتکاسلُ ناجحاً . 5- خبر حروف مشبّهة بالفعل . ←إنَّ الدّین عندالله الإسلامُ . 6-  خبرلای نفی جنس ←لا صفة أقبحُ من الکذب .7- نایب فاعل← أُستُشهِدَ الجندیُّ فی الحرب المفروضة . 8- توابع (صفت – عطف به حروف-.... )صفت← بابُ المدرسةِ الکبیرُ مفتوح .   عطف به حروف← الطالب و المعلمُ قادمان .9- فعل مضارعی که قبل از آن ادات نصب یاجزم وشرط نیامده باشد و به صورت عادی به کاررفته باشد مرفوع است. ← یستغفرُ المؤمن من ذنوبه . 10- ..................

ب – نقشهای منصوب عبارتند از :

1 – مفعول به . مانند ← قتل الاعداءُ الحسینَ . ألبسَ علیٌّ الفقیرَ لباساً . 2-  مفعول فیه یا ظرف (ظرف مکان وزمان) . ← قرأتُ رسالتک لیلةَ الجمعة تحتَ ضوء القمر  . 3- مفعول مطلق ( مفعول مطلق تأکیدی . ← اَخْرَجَ المدیرُ التمیذَ المتکاسلُ اخراجاً . مفعول مطلق بیانی. ← اجتَهد التلمیذ الناجح اجتهاداً کثیراً. مفعول مطلق عددی. ← ضرب علیٌّ  ضربتینِ بالکُرِةِ .) 4 - خبر افعال ناقصه ← لیس المتکاسلُ ناجحاً . 5- اسم حروف مشبّهة بالفعل . ←إنَّ الدّینَ عندالله الإسلامُ .  6- مفعول له . ←دخل أبی و قُمتُ احتراماً له .7- تمییز← (تمییزمفرد :فی المکتبة ثلاثون کتاباً . تمییز نسبت . ← أصفهان افضل المدن جمالاً ) . 8- توابع (صفت – عطف به حروف-.... )صفت←شاهدتُ بابَ المدرسةِ الکبیرَ .   عطف به حروف←رأیتُ الطالبَ و المعلمَ فی الشارع .9- حا ل . ← رجع القائد منتصراً . 10- مستثنی . ← ماشاهدت فی المدرسة إلّا علیّاً .11- منادای مضاف  . ← یاصاحبَ الزّمان ! أغـِثنـا . 12- فعل مضارعی که قبل از آن ادات نصب آمده باشد. ←یُریدُ الرجلُ أن یستغفرَ من ذنوبه . 13- ..................

ج – نقشهای مجرورفقط مخصوص اسم می باشد  عبارتند از :

1 – مجرور به حرف جر. ← نتوکّل علی  ا للهِ .  2- مضاف  ا لیه . ← مدرسة الفقرِ أحسن المدارسِ درساً.

3- توابع (صفت – عطف به حروف-.... )صفت←نظرتُ الی باب المدرسةِ الکبیرِ . عطف به حروف. ← السلام علینا وعلی عباداللهِ .

د – نقشهای مجزوم فقط مخصوص فعل می باشد و عبارتند از :

1 -  فعل امر← إستغفرْ من ذنوبک .2- فعل مضارعی که بر سر آن یکی از ادوات جزم یا شرط آمده باشد. ← إن تنصروا الله ینصرْکم .

انواع اعراب

اعراب کلمه در زبان عربی به دسته های زیر تقسیم میشود :

1 – اعراب ظاهری : که خود دو دسته است .   (  الف -اعراب ظاهری اصلی       ب -اعراب ظاهری فرعی)

2 -اعراب تقدیری            

3-اعراب محلّی

1-الف - اعراب ظاهری اصلی

همانطور که گفته شد در زبان عربی اصل بر این است که کلمه ی مرفوع حرکت ضمّه ــــٌــُـ ، کلمه ی منصوب حرکت فتحه ــــَــً ، کلمه مجرور حر کت کسره ـــِــٍـ و کلمه مجزوم حرکت ساکن ــــْــ بگیرد .اگر یک کلمه در داخل جمله متناسب با نقش خود خود یکی از چهار علامت اصلی اعراب را گرفته باشد در اینصورت می گوییم آن کلمه دارای اعراب ظاهری اصلی است .

به مثالهای زیر دقت کنید :

المؤمنُ حاضرٌ فی المسجد. ←« المؤمنُ »، مبتدا است و « حاضرٌ» خبر است و هر دو نقش از نقشهای مرفوع هستند و  علامت اصلی رفع که حرکت ضمه ـُـ است را گرفته اند.واعراب کامل این دو اسم به این صورت است :

المؤمنُ : مبتدا مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی.

حاضرٌ :خبرو مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی.

کَتَبَ اللهُ الصیامَ علی المسلمین . ←« الصیامَ »، مفعول به  است و نقش از نقشهای منصوب می باشد و  علامت اصلی نصب که حرکت فتحه ـَـ است را گرفته است .واعراب کامل این اسم به این صورت است :

الصیامَ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحـه ــَـ ، اعراب ظاهری اصلی.

نظرتُ الی مقالةٍ مفیدةٍ فی مجلةٍٍ . ←« مقالةٍ »، مجرور به حرف جر « الی »  است واز نقشهای مجرور است و « مفیدةٍ » صفت برای « مقالةٍ » است و به تبعیت از اسم قبل از خود مجرور شده است هر دو علامت اصلی جر حرکت کسره ــٍ  است را گرفته اند.واعراب کامل این دو اسم به این صورت است :

مقالةٍ :مجرور به حرف جر، علامت جر کسره ـــٍـ ، اعراب ظاهری اصلی.

مفیدةٍ :صفت ومجرور به تبعیت وپیروی از موصوف « مقالةٍ » وعلامت جر کسره ـــٍـ ، اعراب ظاهری اصلی .

لاتتّبعْ الأهواء فی حیاتک .

«لاتتّبعْ» فعل مضارع مجزوم است وعلامت اصلی جزم ، حرکت ساکن ـــْـــ را گرفته است .

لاتتّبعْ : فعل مضارع مجزوم ، علامت جزم آن ساکن ــْـــ ، اعراب ظاهری اصلی

ب - اعراب ظاهری فرعی

گاهی مواقع در برخی از کلمات آخر کلمه به جای اینکه علامت اصلی متناسب با نقش خود را بگیرد ، حرکت یا حروف الفبا را به جای آن حرکت اصلی می گیرد و در اینصورت اعراب آن ، اعراب ظاهری فرعی نامیده می شود .

چه کلماتی اعرابشان فرعی است ؟

پنج گروه از اسمها دارای اعراب فرعی هستند و علامتهای اصلی اعراب را نمی گیرند:

1-مثنّی    2- جمع مذکّرسالم     3- اسماء خمسه    4-جمع مؤنث سالم      5- اسمهای غیرمنصرف

1 –  مثنّی

اسمی است که بیانگر دو مورد است و با افزودن «انِ» و «ینِ» به آخر اسم مفرد ساخته می شود، مانند مثالهای زیر:

اسم مفرد +انِ = مثنّی  ← المجتهد+انِ= المجتهدانِ                         المقالة +انِ = المقالتانِ

اسم مفرد +ینِ = مثنّی  ← المجتهد+ینِ= المجتهدینِ                         المقالة +ینِ = المقالتینِ

*نکته:حرکت کسره ـِـ حرف «ن» در مثنی بسیار مهم است ، زیرا تنها راه باز شناسی مثنی از جمع مذکرسالم است.

المجتهدینِ : مثنی ، بخاطر علامت کسره ـِـ زیر «ن» .                                         المجتهدین : جمع مذکرّسالم ، بخاطر علامت فتحه ـَـ  روی «ن»

 *نکته: هر اسم مثنی وقتی که در حالت رفع باشد به جای حرکت ضمه ــُـ ، « انِ» میگیرد .و وقتی که در حالت نصب وجر باشد به جای حرکت فتحه و کسره ـًٍـَِـ ، « ینِ» میگیرد،بنابراین مثنی در هر سه حالت رفع و نصب وجر اعرابش ظاهری فرعی است .

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

الجندیُّ  شجاعٌ.(سرباز شجاع است)

الجندیُّ:مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

شاهدتُ الـجندیَّ فی الحرب.(سربازرادرجنگ دیدم)

الجندیُّ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

السلام علی الجندیِّ الشّجاع .(درودبرسربازشجاع)

الجندیُّ: مجرور به حرف جر ، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « الجندیّ» به معنای «یک سرباز» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیرکلمه ی « الجندیّ » را به صورت مثنّی به کار می بریم که به معنای «دوسرباز » است . الجندیّ : الجندیانِ ، الجندیینِ

الجندیّانِ شجاعانِ.(آن دوسرباز شجاع هستند)

الجندیّانِ : مبتدا،مرفوع ، علامت رفع انِ ، اعراب ظاهری فرعی

شاهدتُ الـجندیَّینِ فی الحرب.(آن دوسرباز رادرجنگدیدم)

الـجندیَّینِ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ینِ ، اعراب ظاهری فرعی

السلام علی الـجندیَّینِ الشّجاعینِ .(سلام بردوسربازشجاع)

الـجندیَّینِ : مجرور به حرف جر ، علامت جر ینِ ، اعراب ظاهری فرعی

همانطور که می بینیم در این مثالهاکلمه ی «الجندیّ»علامتهای اصلی اعراب رانگرفته و به جای آن ، حروف « انِ- ینِ » به آخر آن چسبیده است .

 

*نکته: باید دانست که هر اسمی که آخر آن « انِ- ینِ » بود حتما مثنی نیست ، زیرا در مثنی« انِ- ینِ » زاید واضافی هستند وبعداز حروف اصلی اسم به آخرین حرف آن می چسبند ، و دیگر اینکه اسم مثنّی از نظر معنی باید بیانگر دو مورد باشد .

کلماتی مثل  ( سلمان ، عطشان ، طیران ،صبیان ، شیطان ،شیاطین و.... ) غیره مثنی نیستند که توضیح آن در جزوه ی شماره ی 1 به طورکامل آمده است.

*نکته: اگر یک اسم مثنّی به کلمه ی دیگری اضافه شود «ن»آخر آن حذف می شود .

کتابان + المدرسة = کتابا المدرسة .(ن به خاطر مضاف شدن «کتابان» حذف شده است .

شهدتُ تلمیذَیَّ فی الشارع . کلمه ی تلمیذیَّ در اصل به این صورت بوده است ، تلمیذینِ + ی = تلمیذَینی . که به خاطر اضافه شدن به ضمیر «ی»  ، حرف «ن» آن حذف شده است .

قرأتُ مقالَتَی المجلّة ِ . مقالَتَی در اصل مقالتینِ بوده ، که به خاطر اضافه شدن به المجلّة ، «ن»آن حذف شده است .

2 –  جمع مذکّر سالم

اسمی است که بیانگر سه موردوبیشتر یک اسم مذکرّ است و با افزودن «ونَ» و «ینَ» به آخر اسم مفردمذکر ساخته می شود، مانند مثالهای زیر:

اسم مفرد مذکرّ+ ونَ  = جمع مذکرّسالم  ← المجتهد+ ونَ= المجتهدونَ                         ،   محمّد + ونَ  =  محمدّونَ

اسم مفرد مذکّر+ ینَ =   جمع مذکر سالم← المجتهد+ینَ= المجتهدینَ                              احمد +ینَ = احــمــدیـنَ

*نکته:حرکت فتحه  ـَـ حرف «ن» در جمع مذکرّسالم بسیار مهم است ، زیرا تنها راه باز شناسی مثنی از جمع مذکرسالم است.

المؤمنینِ : مثنی ، بخاطر علامت کسره ـِـ زیر «ن» .                                         المؤمنینَ : جمع مذکرّسالم ، بخاطر علامت فتحه ـَـ  روی «ن»

 *نکته: هر اسم جمع مذکرسالم وقتی که در حالت رفع باشد به جای حرکت ضمه ــُـ ، « ونَ» میگیرد .و وقتی که در حالت نصب وجر باشد به جای حرکت فتحه و کسره ـًٍـَِـ ، « ینَ» میگیرد،بنابراین جمع مذکّرسالم در هر سه حالت رفع و نصب وجر اعرابش ظاهری فرعی است .

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

جاء المدیرُ .(مدیر آمد . )

المدیرُ: مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

نکرمُ الـمدیرَ .(مدیررا گرامی می داریم)

المدیرَ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی المدیرِ  .(به مدیر سلام کردم)

المدیرِ: مجرور به حرف جر، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « المدیر» به معنای «یک مدیر» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیرکلمه ی « المدیر » را به صورت جمع  به کار می بریم که به معنای « مدیـرها » است .المدیر:المدیرون َ– المدیرینَ

جاء المدیرونَ .(مدیرها آمدند . )

المدیرونَ: فاعل ،مرفوع ، علامت رفع ونَ ، اعراب ظاهری فرعی

نکرمُ الـمدیرینَ .(مدیرها را گرامی می داریم)

الـمدیرینَ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ینَ ، اعراب ظاهری فرعی

سلّمتُ علی الـمدیرینَ  .(به مدیرها سلام کردم . )

الـمدیرینَ : مجرور به حرف جر ، علامت جر ینَ ، اعراب ظاهری فرعی

همانطور که می بینیم در این مثالهاکلمه ی «المدیر»علامتهای اصلی اعراب رانگرفته و به جای آن ، حروف «وانَ- ینَ » به آخر آن چسبیده است .

*نکته: باید دانست که هر اسمی که آخر آن «ونَ – ینَ » بود حتما جمع مذکّر سالم نیست ، زیرا «ونَ - ینَ » زاید واضافی هستند وبعداز حروف اصلی اسم به آخرین حرف آن می چسبند ، و دیگر اینکه اسم جمع مذکر سالم از نظر معنی باید بیانگر سه مورد وبیشتر باشد .

کلماتی مثل  (شیاطینَ و.... ) غیره جمع مذکرسالم نیستند که توضیح آن در جزوه ی شماره ی 1 به طورکامل آمده است.

*نکته: اگر یک اسم جمع مذکرسالم به کلمه ی دیگری اضافه شود «ن»آخر آن حذف می شود .

مسلمونَ + العالم = مسلموالعالم .« ن » به خاطر مضاف شدن «مسلمونَ» حذف شده است .

شهدتُ مُشاهدِیَّ فی الشارع . کلمه ی مُشاهدِیَّ در اصل به این صورت بوده است ، مشاهدِینَ + ی = مشاهدِینَی . که به خاطر اضافه شدن به ضمیر «ی»  ، حرف «ن» آن حذف شده است .

رَأیتُ مُعلمِیَّ . معلمِیَّ در اصل معلمِینَی بوده ، که به خاطر اضافه شدن به « ی » ، « ن » آن حذف شده است .

یک سؤال  مهم :

کدامیک از دو کلمه ی « مُـعـرّفِیَّ – مُـعـرّ فَیَّ » مثنّی و کدامیک جمع مذکّر سالم است ؟

* یک نکته ی مهم برای پاسخ : در دو اسم مضاف به ضمیر « ی » اسمی که حرف قبل از ضمیر « ی » حرکت فتحه ـَـ گرفته باشد مثنّی است ، و اسمی که حرف قبل از ضمیر « ی » حرکت کسره ـِـ گرفته باشد جمع مذکّر سالم است ، بنابراین :

مُـعـرّ فَیَّ ، مثنّی است به خاطر وجود حرکت فتحه ـَـ بر روی حرف «ف» که قبل از ضمیر « ی » آمده است .

مُـعـرّفِیَّ  ، جمع مذکّر سالم است به خاطر وجود حرکت کسره  ـِـ در زیر حرف « ف » که قبل از ضمیر « ی » آمده است .

3-  اسماء خمسه

در زبان عربی 5 اسم وجود دارد که به نام اسماء خمسه معروفند : أب (پدر) ، أخ ( برادر ) ، ذو (صاحب ) ، فو (دهان ) ، حم ( اقوام شوهر ).

این اسامی دارای اعراب فرعی هستند  و در حالت رفع به جای گرفتن حرکت ضمّه ـٌــُـ ، حرف « و » ، در حالت نصب به جای گرفتن حرکت فتحه ـَــً حرف « ا » و در حالت جرّ به جای گرفتن حرکت کسره ـِــٍ ، حرف « ی » را می گیرند .

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

جاء المدیرُ .(مدیر آمد . )

المدیرُ: مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

نکرمُ الـمدیرَ .(مدیررا گرامی می داریم)

المدیرَ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی المدیرِ  .(به مدیر سلام کردم)

المدیرِ: مجرور به حرف جر، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « المدیر» به معنای «یک مدیر» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیرکلمه ی « أب = پدر » را به کار می بریم .

جاء أبـوک .(پدرت آمد. )

أبـوک : فاعل ،مرفوع ، علامت رفع و ، اعراب ظاهری فرعی

نکرمُ أبــا ک .(پدرت را گرامی می داریم)

أبــا ک  : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ا ، اعراب ظاهری فرعی

سلّمتُ علی  أبــیـک  .(به پدرت سلام کردم . )

أبــیـک  : مجرور به حرف جر ، علامت جر ی ، اعراب ظاهری فرعی

همانطور که می بینیم در این مثالهاکلمه ی « أب »علامتهای اصلی اعراب رانگرفته و به جای آن ، حروف « و –  ا- ی » به آخر آن چسبیده است .

*نکته ی بسیار مهم: اسماء خمسه به شرطی اعراب فرعی می گیرند که اوّلاً : مضاف باشند . ثانیاً : مضاف الیه انها ضمیر « ی » نباشد .

در مثالهای زیربه کلمه ی « اب و اخ » نگاه کنید :

کانَ ابوالفضل ، أخـا الحسین (ع) . قَتَل الأعداءُ أباالفضل و لکنَّ أبالفضل دافع عن أخیه قبل استشهاده .

دراین مثالها کلمه ی « أب » به « الفضل » اضافه شده است . و درجمله ی « کانَ ابوالفضل ، أخـا الحسین (ع)» کلمه ی « أب » به عنوان اسم کانَ با حرف « و » مرفوع شده است . ودر جمله ی « قَتَل الأعداءُ أبالفضل و لکنَّ أبالفضل دافع عن أخیه قبل استشهاده .» کلمه ی « أب » به عنوان مفعول به و اسم حروف مشبّهة بالفعل با حرف « ا » منصوب شده است . 

وهمچنین دراین مثالها کلمه ی « أخ » یکبار به « الحسین » وبار دیگر به ضمیر « ه »  اضافه شده است . و درجمله ی « کانَ ابوالفضل ، أخـا الحسین (ع)» کلمه ی « أخ » به عنوان خبر کانَ با حرف « ا » منصوب  شده است . ودر جمله ی « لکنَّ أبالفضل دافع عن أخیه قبل استشهاده .» کلمه ی « أخ » به عنوان مجرور به حرف جر با حرف « ی » مجرور شده است .

*نکته : باید دقت کرد که اسم بعد از اسماء خمسه همیشه حتماً به عنوان مضاف الیه ومجرور است . یعنی در جملات بالا کلمات « الفضل- الحسین – ه » که بعد از               « أب ، أخ » آمده اند ،نقششان مضاف الیه ومجرور است وباید علامت جر را بگیرند .

* نکته : همچنین حتما باید توجه نمود که اگر مضاف الیه ( اسمی که بعد از اسماء خمسه آمده )ضمیر « ی » متکلم بود ، دراینصورت اسماء خمسه هیچ یک از علامتهای اعراب را نمی گیرند و اعرابشان تقدیری می باشد .

مثال : جاء أبــی و قال لــأخــی : إذهب إلی السّوق .

 کلمات « أب و أخ » به ضمیر « ی » اضافه شده اند و کلمه ی « أب » فاعل ومرفوع است و کلمه ی « أخ » مجرور به حرف جر « لـِ » می باشد ، امّا چون به ضمیر « ی » اضافه شده اند ، نمی توانند علامات اصلی رفع یاجر ـــُــِـ ، یا علامات فرعی رفع و جر« وـ ی » را بگیرند

.در نتیجه در این جمله «  جاء أبــی و قال لــأخــی : إذهب إلی السّوق » . کلمه ی « أب » فاعل و مرفوع تقدیراً ، و کلمه ی « أخ » مجرور تقدیراً به حرف جر « لـِ »

می باشد .

*نکته : اگر اگر اسماء خمسه به اسم دیگری اضافه نشوند و به تنهایی و بدون داشتن مضاف الیه بیایند ، در اینصورت اعرابشان ظاهری اصلی است و در حالات رفع و نصب وجر ، علامتهای اصلی اعراب ــُـٌــِـٍــَـًـ ، را می گیرند .

مثال:  شاهدَ أبٌ أخاً فی الشارع .

کلمه ی « أبٌ » فاعل ومرفوع ، وکلمه ی « أخـاً » مفعول به ومنصوب است ، و چون به هیچ کلمه دیگری اضافه نشده اند نباید علامات فرعی رفع و نصب  « و – ا » را بگیرند .

*نکته : اگر اگر اسماء خمسه به اسم دیگری اضافه نشوند و به تنهایی و بدون داشتن مضاف الیه بیایند ، در اینصورت اعرابشان ظاهری اصلی است و در حالات رفع و نصب وجر ، علامتهای اصلی اعراب ــُـٌــِـٍــَـًـ ، را می گیرند .

مثال:  شاهدَ أبٌ أخاً فی الشارع . ( پدر ی ، برادری را در خیابان دید . )

کلمه ی « أبٌ » فاعل ومرفوع ، وکلمه ی « أخـاً » مفعول به ومنصوب است ، و چون به هیچ کلمه دیگری اضافه نشده اند نباید علامات فرعی رفع و نصب  « و – ا » را بگیرند .

*نکته : اگر در اول اسماء خمسه حرف « الـ » ، وجود داشته باشد ، در اینصورت به اسم دیگری اضافه نشده اند و به تنهایی و بدون داشتن مضاف الیه می آیند ، در اینصورت اعرابشان ظاهری اصلی است و در حالات رفع و نصب وجر ، علامتهای اصلی اعراب ــُـــِـــَــ ، را می گیرند .

مثال:  شاهدَ الأبُ الأخَ فی الشارع .

کلمه ی « الأبُ » فاعل ومرفوع ، وکلمه ی « الأخَ » مفعول به ومنصوب است ، و چون به هیچ کلمه دیگری اضافه نشده اند نباید علامات فرعی رفع و نصب  « و –  ا » را بگیرند .

4- جمع مؤنّث سالم

اسمی است که بیانگر سه موردوبیشتر یک اسم مؤنّث  است و با افزودن « ات » به آخر اسم مفردمؤنّث ، بعد از حذف حرف « ة » از آخر آن اسم مفرد مؤنّث  ساخته می شود، مانند مثالهای زیر:

اسم مفرد مؤنّث بعد از حذف «ة» از آخر آن+ ات  = جمع مؤنّث سالم : المجتـهـدة ← المجتهد+ ات = المجتهدات                 

                                                                                        : المجلّة ← المجلّ + ات = المجلّات

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

جاء المدیرةُ .(خانم مدیر آمد . )

المدیرةُ: مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

نکرمُ الـمدیرةَ .(خانم مدیررا گرامی می داریم)

المدیرةَ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی المدیرةِ  .(به خانم مدیر سلام کردم)

المدیرةِ: مجرور به حرف جر، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « المدیرة» به معنای «یک مدیر» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیر کلمه ی « المدیرة » را به صورت جمع مؤنّث سالم به کار می بریم که به معنای « مدیـران زن » است .المدیرة : المدیرات

جاء المدیراتُ .(مدیرها آمدند . )

المدیراتُ: فاعل ،مرفوع ، علامت رفع ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

نکرمُ الـمدیراتِ .(مدیرها را گرامی می داریم)

الـمدیراتِ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ـِـ ، اعراب ظاهری فرعی

سلّمتُ علی الـمدیراتِ  .(به مدیرها سلام کردم . )

الـمدیراتِ : مجرور به حرف جر ، علامت جر ـِـ ، اعراب ظاهری اصلی

همانطور که می بینیم در این مثالهاکلمه ی «المدیرات»علامت اصلی نصب ـََ رانگرفته و به جای آن ، حرکت کسره ــِــٍ را گرفته است .بنابراین:

*نکته: هر اسم جمع مؤنّث سالم وقتی که در حالت رفع باشد حرکت ضمه ــُـٌـ ، میگیرد .و وقتی که در حالت جر باشد حرکت کسره ـِــٍِـ ، می گیرد ، بنابراین جمع مؤنّث سالم در دو حالت رفع وجر اعرابش ظاهری اصلی است .

*نکته ی مهم : اگر یک اسم جمع مؤنّث سالم در حالت نصب قرار بگیرد علامت اصلی نصب یعنی حرکت فتحه  ـَـًـ را نمی گیرد ، بلکه به جای آن حرکت کسره ـِـٍـ را می گیرد ،بنابراین جمع مؤنّث سالم فقط در حالت نصب اعرابش فرعی است و در دو حالت رفع وجرّ اعرابش اصلی است.

*نکته: باید دانست که هر اسمی که آخر آن « ات » بود حتما جمع مؤنّث سالم نیست ، زیرا « ت » زاید واضافی است وبعداز حروف اصلی اسم مؤنث به آخرین حرف آن می چسبد ، کلماتی مثل  (اوقات ، ابیات ، اموات، اصوات ، اقوات .... ) غیره جمع مؤنّث سالم نیستند زیرا حرف « ت » در این اسمها زاید واضافی نیست ، و همچنین در آخر مفرد این اسمها حرف « ة » وجود ندارد ، مفرد این اسمها عبارتند از : ( وقت ، بیت ، میّت ، صوت ، قوت : به معنی غذا » .

*نکته : بنابراین اسمهای مانند اسماء فوق در جمله علامتهای اصلی اعراب را می گیرند .

مثال : سمتُ الأبیاتَ . (بیتهایی راشنیدم ) الأبیات : مفعول به ومنصوب ، باحرکت اصلی فتحه ـَـ ،اعراب ظاهری اصلی . چون جمع مؤنّث سالم نیست .

مثال : سمتُ المقالاتِ . (مقاله هایی راشنیدم ) المقالاتِ : مفعول به ومنصوب ، باحرکت  کسره ـِـ ،اعراب ظاهری فرعی . چون جمع مؤنّث سالم است .

5 –  اسمهای غیر منصرف

تعریف اسم منصرف : اسمی است که تنوین می گیرد . مانند : کتبَ رجلٌ رسالةً الی دائرةٍ .( مردی نامه ای به اداره ای نوشت ) .

تعریف اسم غیرمنصرف : اسمی است که دو ویژگی بسیار مهم دارد :1- تنوین نمی گیرد . 2- در حالت جر علامت اصلی جر ، یعنی حرکت کسره ـِـٍـ را نمی گیرد ،و به جای آن حرکت فتحه ـَـ  را می گیرد ، بنابراین اسم غیر منصرف در حالت جر اعرابش ظاهری فرعی است . 

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

أصفهانُ مدینةٌ جمیلةٌ .

أصفهانُ :  مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

شاهدتُ أصفهانَ فی الصّیفِ .

أصفهانَ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

أبو ابراهیمَ سافر الی أصفهانَ .

ابراهیمَ :مضاف الیه و مجرور علامت جر فتحه ــَـ ، اعراب ظاهری فرعی

أصـفـهـانَ : مجرور به حرف جر، علامت جر فتحه ــَـ ، اعراب ظاهری فرعی

دراین مثالهاکلمه ی « أصفهان وابراهیم » یک اسم غیرمنصرف است ، زیر ا :

*زیرا تنوین نگرفته است چون در زبان عربی اسم باید یا « الـ » بگیرد ، یا تنوین . امّا کلمات «ابراهیم و أصفهان » با وجود اینکه « الـ » نگرفته نمی توانند تنوین بگیرند.

*در حالت جر با وجود اینکه کلمه ی «ابراهیم» مضاف الیه است و« أصفهان » مجرور به حرف جرّ « إلی » می باشد و می بایست علامت جر، حرکت کسره ــِـ رابگیرد ، ولی حرکت فتحه ــَـ  را گرفته است ، درنتیجه  کلمه ی « ابراهیم وأصفهان » در حالت جر،هستند و اعرابشان ظاهری فرعی است .

 

چه اسمهایی غیر منصرف هستند ؟

مهمترین اسمهای غیر منصرف عبارتند از :

1-اسم علم (خاص)مؤنّث ، مثل : مریم ، فاطمة، زینب .   السلام علی زینبَ ، بطلةِ کربلاء .  زینبَ : مجروربه حرف جر، علامت جرفتحه ـَ ،اعراب ظاهری فرعی

2-اسم شهرها وکشورها.مثل: یزد،ایران، زنجان.             سافر أسرتی إلی زنجانَ . زنجان َ : مجروربه حرف جر، علامت جرفتحه ـَ ،اعراب ظاهری فرعی

3-صفتها واسمهای بروزن « فَـعلان ».مثل :عَطشان ، رَحمان ،غَضبان.  قلتُ لـِرحمانَ . رحمانَ: مجروربه حرف جر، علامت جرفتحه ـَ ،اعراب ظاهری فرعی

4-صفتها و اسمهای بروزن « أفـعـل».مثل :أکبر، احمد، جعفر ، آخَـر(دراصل« أأخر» بوده است ) إستَمع إلی کلامٍ آخَرَ. آخَرَ: صفت ومجروربه تبعیبت ازموصوف ، علامت جرفتحه ـَ  ، اعراب ظاهری فرعی

5-اسم های علم غیر عربی.مثل : آرش ، یوسف ، یعقوب .قصّة یوسفَ أحسنُ القصص. یوسفَ:مضاف الیه ومجرور، علامت جرفتحه ـَ  ، اعراب ظاهری فرعی

*اسم بیشتر پیامبران غیر منصرف است ، چون اسم آنها عبری است .مثل : طالوت ، جالوت ، داوود .

*اسم پیامبران اگر سه حرفی باشد غیر منصرف نیست ، ومنصرف است .مثل :هود ، نوح ، لوط، شیث .

6- جمعهای مکسری که بر وزن «  مَـفاعِل ، مَـفاعیل » است .    أُنـظــر إلی مصابیحَ فوق مساجدَ . مصابیحَ: مجروربه حرف جر، علامت جرفتحه ـَ ،اعراب ظاهری فرعی

                                                                                                                       مساجدَ: مضاف الیه ومجرور، علامت جرفتحه ـَ  ، اعراب ظاهری فرعی

مفاعِـل : مدارس ، مکاتِب ، مساجِد، شعائر،.............        مفاعیل : مفاتیح ، أکاذیب ، أراجیف ..................           

7-اسمهایی که در آخر آن « اء » باشد . مثل : أشیاء ، زهراء ،بیضاء ، حمراء .

                                                                                         سلام الله علی زهراءَ . زهراءَ : مجروربه حرف جر، علامت جرفتحه ـَ ،اعراب ظاهری فرعی

اسمهای غیر منصرف فقط در دو حالت منصرف می شوند ، یعنی می توانند در حالت جر حرکت کسره را بگیرند :

1-وقتی که «  الـ » بگیرند .مثال : رجع المؤمنون من مساجدَ . مساجد غیر منصرف است ودر حالت جرّ فتحه ــَـ گرفته است و اعرابش ظاعری فرعی است .

حال اگر به اول آن « الـ » اضافه شود : المساجد ، جمله و حرکت آخر آن اینگونه می شود . رجع المؤمنون من المساجدِ . المساجدِ:مجرور به حرف جر ،اعراب ظاهر اصلی

2-وقتی که اسمهای غیر منصرف به کلمه ای اضافه شوند یعنی مضاف باشند و قبل از آنها یکی از حروف جر بیاید ، حرکت کسره ــِـ را می گیرند ومنصرف می شوند .

مثل : نظرتُ إلی مصابیحِ مساجد َ .

کلمه ی مصابیح با اینکه بروزن مفاعیل است ، غیر منصرف نیست ، چون به کلمه ی مساجد اضافه شده است . ودر حالت جر علامت اصلی جر ، کسره  ــِ را گرفته است .

امّا در همین جمله کلمه ی مساجد چون بروزن مفاعل است وبه کلمه ی دیگری اضافه نشده است ، غیر منصرف است وبا اینکه مضاف الیه ومجرور است به جای گرفتن کسره ــِـ ،علامت فتحه ـَـ را گرفته است وغیرمنصرف و دارای اعراب ظاهری فرعی است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2- اعراب محلّی

برای یادگیری بحث اعراب محلّی حتما باید کلمات مبنی را بتوان تشخیص داد ، به همین خاطر کلمات مبنی به صورت خیلی کوتاه یاد آوری می کنیم .

ازمیان اسمها چهار دسته ی زیر مبنی هستند :

1-تمامی ضمیرها . مثل : هوَ ، نحنُ ، إیّاهُ ، ی، نا ، کَ .                              2-اسمهای اشاره به جز مثنی آن .مثل : هذا ، ذلکَ ، هـذِهِ ، تلکَ ، هناکَ

3-موصولها به جز مثنی آن. مثل: الّذی ، الّتی ،مَن، ما                                4-اسم استفهام یاپرسشی.مثل : کیفَ ؟  متی؟  أینَ؟....

ازمیان فعلها:

1-ازفعل ماضی ، تمامی فعلهای ماضی مبنی هستند .ذَهبتم، ذَهَبنا .                 2-ازفعلهای امر ،تمام فعلهای امر مبنی هستند . تَعَلَّـمـوا ، اِجلِسـوا.

3-ازمیان فعلهای مضارع فقط دو صیغه ی جمع مؤنّث مبنی هستند . یَتعلّمنَ ، تتعلّمنَ .

ازحروف :

تمامی حروف مبنی هستند . مثل : وَ ، بِـ ، فی ، إلی ، علی .

موارد ذکرشده ی بالا همگی مبنی هستند ، یعنی علامت آخر آنها تغییری نمی کند،حتی اگر نقش وموقعیّت آنها بارها در جمله تغییر کند .

*نکته ی بسیارمهم : اگر در یک جمله یکی از اسمهای مبنی نقشی بگیرد یعنی مبتدا،فاعل،مفعول،مجروربه حرف جرو...... شود،باتوجه به اینکه علامت آخر آنها ثابت است بنابراین نمی تواند علامات اعراب را بگیرد ، و ما بعد از بیان نقش آن ، دیگر نیازی به ذکر علامت نداریم و فقط می گوییم اعراب آن محلی است .

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

المدیرُ  حاضرٌ .(مدیرحاضر است . )

المدیرُ: مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

شاهدتُ الـمدیرَ .(مدیررادیدم)

المدیرَ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی المدیرِ  .(به مدیر سلام کردم)

المدیرِ: مجرور به حرف جر، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « المدیر» به معنای « مدیر» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیربه جای « المدیر » یکی از کلمات مبنی را به کار برده ایم  .

أنتَ حاضرٌ . ( تو حاضری )

مَن حاضرٌ ؟(چه کسی حاضراست؟)

شاهدتُــکِ. (تو را دیدم .)

شاهدتُ الذی یدرسُ(کسی را که درس می خواند دیدم).

سلّمتُ علی ذلکَ الرّجل . (بر آن مرد سلام کردم .)

السلام علیکم . ( سلام بر شما ).

أنت ، من : مبتدا و مرفوع محلّا .

اسمی که نقش مبتدا می گیرد حتما باید یکی از علامتهای رفع رابگیرد ، اما در اینجا چون دو کلمه ی أنت ، من از اسمهای مبنی هستند ، بنابراین علامت آخرشان تغییر نمی کند ونمی توانند علامت رفع رابگیرند و ما فقط می گوییم :اعراب این دو اسم محلی است و همچنین نیاز ی به ذکر علامت نیست .

کِ ، الّذی : مفعول به ومنصوب محلّا

اسمی که نقش مفعول به می گیرد حتما باید یکی از علامتهای نصب رابگیرد ، اما در اینجا چون دو کلمه ی کِ ، الّذی از اسمهای مبنی هستند ، بنابراین علامت آخرشان تغییر نمی کند ونمی توانند علامت نصب رابگیرند و ما فقط می گوییم :اعراب این دو اسم محلی است و همچنین نیاز ی به ذکر علامت نیست .

ذلکَ ، کم : مجرور به حرف جر محلّا

این دواسم نقش مجرور به حرف جر را گرفته اند و حتما باید یکی از علامتهای جــرّ رابگیرند ، اما در اینجا چون دو کلمه ی ذلکَ ، کم  از اسمهای مبنی هستند ، بنابراین علامت آخرشان تغییر نمی کند ونمی توانند علامت جر رابگیرند و ما فقط می گوییم :اعراب این دو اسم محلی است و همچنین نیاز ی به ذکر علامت نیست .

علاوه بر اسمهای مبنی در موارد زیر اعراب  کلمه محلی می باشد :

*نکته:گاهی مواقع در جملات مختلف ، فعلها یا جملات اسمیه نقشهای مختلفی از قبیل :صفت ، خبر ،خبرنواسخ، حال،جواب شرط و.... را می گیرند در این صورت اعراب آنها محلّی خواهد بود .

مثال « رأیتُ الطفلَ یضحکُ » : در این جمله فعل « یضحکُ » حال است و نقش حال جزء نقشهای منصوب است ،باتوجه به اینکه « یضحکُ » فعل است وبعد از یک اسم معرفه آمده است و باتوجه به نکته ی بالا اگر یک فعل نقشی را بگیرد اعرابش محلّی خواهد بود ، برای « یضحک» می گوییم : حال جمله یا جمله حالیّه ومحلّاً منصوب .

 مثال « احمدُ یخرجُ من البیت » : در این جمله فعل « یخرُجُ »خبر است و نقش خبر جزء نقشهای مرفوع است ،باتوجه به اینکه « یخرجُ »فعل است و باتوجه به نکته ی بالا اگر یک فعل نقشی را بگیرد اعرابش محلّی خواهد بود ،برای « یخرجُ» می گوییم : خبر جمله محلّاً مرفوع .

مثال « کان الطفلُ یدرسُ » : در این جمله فعل « یدرسُ » خبر« کانَ » است و نقش خبر افعال ناقصه جزء نقشهای منصوب است ،باتوجه به اینکه « یدرسُ » فعل است و باتوجه به نکته ی بالا اگر یک فعل نقشی را بگیرد اعرابش محلّی خواهد بود ، برای « یدرسُ» می گوییم : خبر« کانَ » ومحلّاً منصوب .

*نکته:گاهی مواقع در جملات مختلف ، یک جارومجرور یا یک مفعول فیه (ظرف) نقشهای مختلفی از قبیل : خبر ،مضاف الیه و ....  را می گیرند در این صورت اعراب آنها محلّی خواهد بود .

مثال:« الجنّة تحتَ أقدام الأُمّهات » .  کلمه ی « تحت » در این مثال ظرف مکان ومنصوب است ، أمّا علاوه بر آن به عنوان خبر برای « الجنّة » می باشد و حتماً باید علامت رفع بگیرد ، امّا چون یک کلمه در یک زمان فقط می تواند یک علامت بگیرد ، حالت و علامت دوم اعرابی کلمه ی « تحت » محلّی خواهد بود و در اعراب آن این گونه ذکر می کنیم : « تحت » : ظرف مکان و منصوب و همچنین خبرشبه جمله برای « الجنّة » ومحلّا مرفوع .

مثال:« الإیمان فی القلوبِ » .  کلمه ی « فی القلوبِ » در این مثال مجرور به حرف جر است ، أمّا علاوه بر آن به عنوان خبر برای « الایمان » می باشد و حتماً باید علامت رفع بگیرد ، امّا چون یک کلمه در یک زمان فقط می تواند یک علامت بگیرد ، حالت و علامت دوم اعرابی کلمه ی «فی القلوبِ » محلّی خواهد بود و در اعراب آن این گونه ذکر می کنیم : « فی القلوبِ » : جارومجرور و همچنین خبرشبه جمله برای « الایمان » ومحلّا مرفوع .

*نکته : باید بدانیم اسم « لای نفی جنس» که مر بوط به بحث نواسخ می شود مبنی برفتحه است و بجز فتحه علامت دیگری نمی گیردوچون مبنی است همیشه اعراب آن          ( اعراب اسم «لای نفی» جنس) محلی است .

مثال : لا صفةَ أقبحُ من الغیبة . صفةَ : اسم لای نفی جنس و مبنی برفتحه ، محلّا منصوب .

*نکته : باید بدانیم در بحث منادا ، «منادای مفرد » مبنی برضمّه ـُـ  است و بجزضمّه علامت دیگری نمی گیردوچون منادا جزء نقشهای منصوب است ، بنابراین اعراب منادای مفرد همیشه محلی است .

مثال : یاقدسُ سوف نُـحـرّرُکَ . قدسُ :منادی مفرد مبنی بر ضمّه ــُـ ، محلّا منصوب .

 

 

3- اعراب تقدیری

اعراب تقدیری بر خلاف اعراب محلی مخصوص اسمهای معرب می باشد .

باید دانست اگر در آخربعضی کلمات معرب علامتهای اصلی اعراب ظاهر شود ، تلفظ آن کلمه بسیار دشوار خواهد بود ، بنابراین برای پرهیز از مشکل شدن تلفظ کلمه هیچ علامتی درآخر آن کلمه ظاهر نمی شود وفقط گفته می شود که اعراب کلمه تقدیری است . قبل از ورود به بحث اعراب تقدیری باید باتعریف اسمهای زیر آشناشویم .

1-اسم مقصور ، اسم معربی است که آخرین حرف آن ( الف ممدوه:ا    یا الف مقصورة : ی ) باشد. مانند : کُبری، دنیا ،فتی ، موسی ، عیسی ، عصا .... .  

2-اسم منقوص ، اسم معربی است که آخرین حرف آن «ی» و حرف قبل از « ی» ، دارای حرکت کسره ــِـ  باشد.

مانند :القاضـِـی ، الرازِی ، المهدِی ، الساعِـی ،.... .  

*نکته : اگر حرف « الـ » از اوّل اسمهای منقوص برداشته شود ، حرف « ی » نیز از آخر آن حذف می شود و به جای آن تنوین کسره ــٍـ در آخر اسم می آید .

اسمهای منقوص بالا بدون داشتن « الـ » به صورت زیر به کار می روند : قـاضٍ ، رازٍ ، مـهـدٍ ، ساعٍ ، ..... .

3- اسم مضاف به ضمیر « ی » متکلم وحده. اسمی است که به آخر آن ضمیر « ی » متکلم وحده چسبیده باشد ،یعنی خود اسم یک کلمه و ضمیر « ی » کلمه ی جداگانه ی دیگری باشد. درواقع آن اسم ، دو اسم می باشد .

اسم + ضمیر « ی »= لسم مضاف به ضمیر « ی » متکلم وحده .     کتابــی ، صـدیـقـی ، وطـنـی ،.... .

*نکته : اسم مضاف به ضمیر « ی » را نباید با اسمهایی که آخرشان « ی » است و حرف « ی » جزء حروف اصلی اسم است اشتباه گرفت .

مثال: علیّ : اسم مضاف به ضمیر « ی » نیست و یک کلمه است .

     عمری : از دو کلمه ی « عمر + ی » تشکیل شده است و اسم مضاف بع ضمیر « ی » به شمار می آ ید .

اکنون باید دید که هریک از اسمهای مقصور ، منقوص ، مضاف به ضمیر « ی » در حالات مختلف اعراب چگونه ظاهر می شوند .

برای اسمهای مقصور به جدول زیر نگاه کنید :

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

الجندیُّ  شجاعٌ.(سرباز شجاع است)

الجندیُّ:مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

شاهدتُ الـجندیَّ فی الحرب.(سربازرادرجنگ دیدم)

الجندیُّ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

السلام علی الجندیِّ الشّجاع .(درودبرسربازشجاع)

الجندیُّ: مجرور به حرف جر ، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « الجندیّ» به معنای «یک سرباز» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیربه جای کلمه ی « الجندیّ » یک اسم مقصور قرار می دهیم .

موسی   شجاعٌ .(موسی شجاع است)

موسی  : مبتدا،مرفوع ، اعراب تقدیری

شاهدتُ کُبری .(کبری را دیدم)

ُکبری  : مفعول به ومنصوب ، اعراب تقدیری

السلام علی عیسی .(سلام برعیسی )

عیسی : مجرور به حرف جر ، اعراب تقدیری

همانطور که می بینیم در این مثالهااسمهای مقصور «موسی ، کُبری ، عیسی» علامتهای اصلی اعراب رانگرفته است .

*نکته ونتیجه : اگر یک اسم مقصور در جمله قرار بگیرد در هیچ یک از حالات اعراب نمی تواند علامتهای اصلی اعراب را بگیرد ، یعنی در آخر آن اسم هیچ علامتی ظاهر نمی شود و علامت اعراب در « الف –  ی » آخرآن اسم پنهان می شود که این امر در اصطلاح زبان عربی « اعراب تقدیری » نامیده می شود ، و خلاصه تر اینکه اسم مقصور در هر 3حالت رفع ، نصب وجر اعرابش تقدیری است .

برای اسمهای مـنـقـوص به جدول زیر نگاه کنید :

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

جاء المدیرُ .(مدیر آمد . )

المدیرُ: مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

نکرمُ الـمدیرَ .(مدیررا گرامی می داریم)

المدیرَ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی المدیرِ  .(به مدیر سلام کردم)

المدیرِ: مجرور به حرف جر، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « المدیر» به معنای «یک مدیر» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است ،  در مثالهای زیربه جای کلمه ی « المدیر» یک اسم منقوص قرار می دهیم .

جاء الهادی .(هادی آمد . )

الهادی: فاعل ،مرفوع ، اعراب تقدیری

نکرمُ الـهادیَ.(هادی  را گرامی می داریم)

الـهادیَ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ـَ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی الـهادی  .(به هادی سلام کردم . )

الـهادی : مجرور به حرف جر ، اعرب تقدیری

جاء الهادی .(هادی آمد . )

الهادی: فاعل ،مرفوع ، اعراب تقدیری

نکرمُ الـهادیَ.(هادی  را گرامی می داریم)

الـهادیَ : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ـَ ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی الـهادی  .(به هادی سلام کردم . )

الـهادی : مجرور به حرف جر ، اعرب تقدیری

همانطور که می بینیم در این مثالهااسم منقوص «الهادی» علامتهای اصلی اعراب رانگرفته است واعرابش تقدیری است ، امّا اگر یک بار دیگر با دقت به جدول نگاه کنیم      می بینیم ،که کلمه « الهادی » در حالت نصب علامت اصلی نصب یعنی حرکت فتحه ــَـ را گرفته است درنتیجه اعرابش در حالت نصب ظاهری اصلی است .

بنابراین :

اسمهای منقوص در حالت نصب علامت اصلی فتحه ــَـ را می گیرند و اعرابشان ظاهری اصلی است ، امّا در دو حالت رفع وجر هیچ علامتی نمی گیرند و اعرابشان تقدیری است .

*اکنون کلمه ی « الهادِی » را در مثال زیر بدون داشتن « الـ » به کار می بریم :

جاء هـادٍ .(هادی آمد . )

هـادٍ : فاعل ،مرفوع ، اعراب تقدیری

نکرمُ هـادیـاً . (هادی  را گرامی می داریم)

هادیاً : مفعول به ومنصوب ، علامت نصب ـً ، اعراب ظاهری اصلی

سلّمتُ علی هادٍ.(به هادی سلام کردم . )

هــادٍ :  مجرور به حرف جر ، اعرب تقدیری

در این مثالها کلمه ی « الهادی » بدون داشتن « الـ » به کار رفته است و در دو حالت رفع وجرّ به جای « ی » محذوف ، حرکت کسره ـٍـ را گرفته است که این تنوین کسره ـٍـ یک علامت اعرابی نیست بلکه فقط جانشین « ی » می باشد و اعراب « هادٍ » در دوحالت رفع و جر همچنان تقدیری است .

امّا در حالت نصب کلمه « هادٍ » به « هادیاً » تبدیل شده است و اعرابش ظاهری اصلی است .

برای اسمهای مضاف به ضمیر « ی » متکلم به جدول زیر نگاه کنید :

حالت رفع – علامت اصلی ضمه ـــُـــٌ

(نقشهای فاعل ، مبتدا،خبرو........................... )

حالت نصب – علامت اصلی فتحه ـَــــً

(نقشهای مفعول به ، حال و................... )

حالت جر– علامت اصلی کسره ـِـــــٍ

(نقشهای مجرور به حرف جر ، مضاف الیه .....)

الجندیُّ  شجاعٌ.(سرباز شجاع است)

الجندیُّ:مبتدا،مرفوع ، علامت رفع ضمّه ـُـ ، اعراب ظاهری اصلی

شاهدتُ الـجندیَّ فی الحرب.(سربازرادرجنگ دیدم)

الجندیُّ: مفعول به ومنصوب ، علامت نصب فتحه ـَـ ، اعراب ظاهری اصلی

السلام علی الجندیِّ الشّجاع .(درودبرسربازشجاع)

الجندیُّ: مجرور به حرف جر ، علامت جر کسره ــِـ ، اعراب ظاهری اصلی

در مثالهای فوق « الجندیّ» به معنای «یک سرباز» است که علامات اصلی اعراب را گرفته است،در مثالهای زیربه جای کلمه ی « الجندیّ » یک اسم مضاف به ضمیر « ی » قرار می دهیم .

صدیقی شجاعٌ .(موسی شجاع است)

صدیق  : مبتدا،مرفوع ، اعراب تقدیری

ی: مضاف الیه ومجرورمحلّاً

شاهدت رفیقی.(کبری را دیدم)

رفیق  : مفعول به ومنصوب ، اعراب تقدیری

ی: مضاف الیه ومجرورمحلّاً

السلام علی أبی .(سلام برعیسی )

أب : مجرور به حرف جر ، اعراب تقدیری

ی: مضاف الیه ومجرورمحلّاً

همانطور که می بینیم در این مثالهااسمهای مضاف به ضمیر « ی » متکلم ، «صدیقی ، رفیقی ، أبی» علامتهای اصلی اعراب رانگرفته است .

*نکته ونتیجه : اگر یک اسم مضاف به ضمیر « ی » متکلم در جمله قرار بگیرد در هیچ یک از حالات اعراب نمی تواند علامتهای اصلی اعراب را بگیرد ، یعنی در آخر آن اسم هیچ علامتی ظاهر نمی شود و علامت اعراب در  آخرآن اسم پنهان می شود که این امر در اصطلاح زبان عربی « اعراب تقدیری » نامیده می شود ، و خلاصه تر اینکه اسم مضاف به ضمیر « ی » متکلم در هر 3حالت رفع ، نصب وجر اعرابش تقدیری است .

* خود ضمیر « ی » متکلم وحده همیشه مضاف الیه ومحلّاً مجرور می باشد .

 

 

مطالب مندرج در اين قسمت توسط دبیر عربی شهرستان زنجان آقای جعفر رحيمي تهيه شده.


.: Weblog Themes By Pichak :.


تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
  • دوصفر هفت
  • مرکز دانلود رایگان